Τα άγνωστα ντοκουμέντα για την καταστροφή του Κοσμά το 1944 (εικόνες)

Ο ιστορικός ερευνητής Νίκος Τζανάκος παρουσίασε το Σάββατο 8 Αυγούστου, σε εκδήλωση μνήμης για το Ολοκαύτωμα του Κοσμά, νέα στοιχεία από τα γερμανικά στρατιωτικά αρχεία για την καταστροφή του χωριού τον Ιανουάριο του 1944. Την εκδήλωση που έγινε στην πλατεία του χωριού συνδιοργάνωσαν ο Ενωτικός Φιλοπρόοδος Σύλλογος Κοσμά, η Κοινότητα Κοσμά και ο Δήμος Νότιας Κυνουρίας.

Ο Νίκος Τζανάκος, συγγραφέας και ιστορικός ερευνητής, βασίστηκε σε περίπου 350.000 σελίδες γερμανικών στρατιωτικών αρχείων που φυλάσσονται στο Μουσείο Καλαβρυτινού Ολοκαυτώματος, καθώς και σε απόρρητα τηλεγραφήματα και χάρτες της εποχής. Ο ερευνητής τόνισε την αξιοπιστία αυτού του υλικού, καθώς τα έγγραφα συντάσσονταν την ίδια ημέρα των γεγονότων, με χαρακτήρα αυστηρά στρατιωτικό και όχι προπαγανδιστικό.

Η επιχείρηση παραπλάνησης πίσω από την καταστροφή

Η καταστροφή του Κοσμά συνδέεται, σύμφωνα με την έρευνα του Τζανάκου, με τη συμμαχική επιχείρηση αντικατασκοπίας «Mincemeat» (Κιμάς), σχεδιασμένη ώστε να πείσει τον Χίτλερ πως η αναμενόμενη συμμαχική απόβαση θα γινόταν στην Πελοπόννησο και όχι στη Σικελία. Εγκέφαλος του σχεδίου ήταν ο βρετανός αξιωματικός Ian Fleming, μετέπειτα δημιουργός του πράκτορα Τζέιμς Μποντ. Η παραπλάνηση πέτυχε: ο Χίτλερ έστειλε στην Πελοπόννησο την 117η Μεραρχία Κυνηγών, με εντολή να εκκαθαρίσει την περιοχή από τους αντάρτες πριν από την αναμενόμενη απόβαση.

Οι γερμανικοί χάρτες αντικατασκοπίας, όπως παρουσίασε ο ερευνητής, κατέγραφαν ήδη από το καλοκαίρι του 1943 τον Κοσμά ως μία από τις κύριες εστίες αντίστασης στον Πάρνωνα, με λεπτομερείς αναφορές στις κινήσεις της ομάδας του Λεβεντάκη και στα σημεία ρίψης πολεμοφοδίων. Την ευθύνη για τον σχεδιασμό είχε ο στρατηγός Karl von Le Suire, γνωστός και ως «σφαγέας των Καλαβρύτων», ενώ τις συγκεκριμένες διαταγές πυρπόλησης υπέγραψε ο διοικητής του 737ου συντάγματος Nikolaus «Klaus» Dauner. Ο Τζανάκος υποστήριξε πως τα αρχεία αποδεικνύουν προσχεδιασμένη επιχείρηση με συγκεκριμένη στοχοθεσία, αντικρούοντας τη διαδεδομένη εκδοχή περί τυχαίας αντίδρασης σε μεμονωμένο περιστατικό.

Η πυρπόληση του Ιανουαρίου 1944

Η τελική επιχείρηση, με την κωδική ονομασία «Κότσιφας» (Amsel), ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 1944 και κατέληξε στον Κοσμά στα τέλη του μήνα. Στις 29 και 30 Ιανουαρίου 1944, γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στο χωριό και προχώρησαν σε στοχευμένη πυρπόληση των κτιρίων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο Τζανάκος στην ομιλία του, από τις 600 οικίες του Κοσμά καταστράφηκαν ολοσχερώς οι 547, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 92%. Ο Κοσμάς κατατάσσεται, με βάση αυτά τα στοιχεία, στην κορυφή της «μαύρης λίστας» των 98 πυρπολημένων χωριών της Αρκαδίας.

Απόρρητο γερμανικό τηλεγράφημα της 2ας Φεβρουαρίου 1944 επιβεβαίωνε λακωνικά την καταστροφή του χωριού, αποδίδοντάς την στη συνεχιζόμενη υποστήριξη των κατοίκων προς τους αντάρτες.

Γιατί δεν σημειώθηκαν εκτελέσεις

Σε αντίθεση με άλλα μαρτυρικά χωριά, στον Κοσμά δεν καταγράφηκαν μαζικές εκτελέσεις αμάχων. Ο ερευνητής απέδωσε αυτή την εξέλιξη σε δύο παράγοντες. Ο πρώτος αφορά τη διαταγή του πτέραρχου Χέλμουτ Φέλμυ, ο οποίος, μετά τη διεθνή κατακραυγή για το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων στις 13 Δεκεμβρίου 1943, έδωσε εντολή να συνεχιστούν οι καταστροφές κτιρίων αλλά να σταματήσουν οι εκτελέσεις αμάχων. Η διαταγή αυτή ίσχυε ακόμη κατά την επιδρομή στον Κοσμά.

Ο δεύτερος παράγοντας σχετίζεται με την τακτική των ίδιων των ανταρτών. Η ομάδα του Λεβεντάκη, έχοντας νωπή την εμπειρία των Καλαβρύτων, απέφυγε τη σύγκρουση εντός του οικισμού, ώστε να μην δώσει στους κατακτητές αφορμή για αντίποινα κατά του άμαχου πληθυσμού. Ο Τζανάκος υπογράμμισε πως ο συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων διαφοροποίησε την τύχη του Κοσμά από εκείνη γειτονικών χωριών, όπως ο Άγιος Δημήτριος και η Ζούπενα, όπου οι εκτελέσεις επανήλθαν τον Ιούνιο του 1944, όταν ο στρατηγός Le Suire ανέκτησε τον έλεγχο των επιχειρήσεων από τον Φέλμυ.

Ένα κεφαλοχώρι πριν από την καταστροφή

Πριν από την πυρπόληση, ο Κοσμάς αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα κεφαλοχώρια της περιοχής, με 1.492 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 1940. Η μεταπολεμική περίοδος έφερε κάποιου βαθμού δικαίωση για το χωριό: το 1946 το τότε Υπουργείο Συντονισμού κατέγραψε επίσημα την έκταση της καταστροφής, ενώ στη Δίκη της Νυρεμβέργης η υπόθεση του Κοσμά συμπεριλήφθηκε στο κατηγορητήριο εναντίον του πτέραρχου Φέλμυ ως έγκλημα πολέμου. Σήμερα ο Κοσμάς είναι αναγνωρισμένος ως Μαρτυρικό Χωριό.

Κλείνοντας την ομιλία του, ο Νίκος Τζανάκος αναφέρθηκε στην ανάγκη συγγραφής βιβλίου που θα καταγράφει συνολικά τα ευρήματα της έρευνας, ώστε η ιστορία του Κοσμά να παραμείνει προσβάσιμη στις επόμενες γενιές. Την εκδήλωση έκλεισε ο δήμαρχος Νότιας Κυνουρίας Μανώλης Δολιανίτης με έναν σύντομο χαιρετισμό.

https://www.kosmasarcadia.gr/