5ο Διεθνές Φεστιβάλ Μίκη στη Ζάτουνα

Ένα ακόμα φεστιβάλ Μίκη Θεοδωράκη πραγματοποιήθηκε στη Ζάτουνα στο διάστημα 19-21 Ιουνίου με συμμετοχή αρκετού κόσμου, τοποθετώντας το μικρό αλλά ιστορικό χωριό στο επίκεντρο του πολιτιστικών δρώμενων στην Πελοπόννησο. Θυμίζουμε ότι η Ζάτουνα, μόλις 4 χιλιόμετρα από την Δημητσάνα, «φιλοξένησε» τον Μίκη στο διάστημα Αύγουστος 1968-Οκτώβριος 1969 όταν η δικτατορική κυβέρνηση τον είχε εξορίσει στην ορεινή Αρκαδία και τον φρουρούσε στενά. Μολονότι, όμως, το σώμα του Ολύμπιου Μίκη ήταν παγιδευμένο στα όρια ενός μικρού οικισμού, το πνεύμα του ταξίδευε και η μεγαλοφυΐα του δημιούργησε πολλούς κύκλους τραγουδιών, τις «Αρκαδίες», καθιστώντας αδύνατη στην πράξη τη φυλάκιση μιας τέτοιας παραγωγικότατης μορφής.

 Το πρόγραμμα του φεστιβάλ είχε ανακοινωθεί με διάφορα ηλεκτρονικά και έντυπα μέσα αλλά κρίνουμε αναγκαίο να αναφέρουμε ότι ήταν αφιερωμένο στα γεγονότα του  Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη, τον Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου και τη μελοποίησή του καθώς και τη σχέση του Μίκη με τη Λατινική Αμερική.

Είχαμε τη χαρά να παρευρεθούμε στις εκδηλώσεις το Σάββατο 20 Ιουνίου οι οποίες χωρίστηκαν σε τρία κύρια μέρη. Στο πρώτο έγινε η έναρξη της εκδήλωσης και η απόδοση τιμητικών διακρίσεων ενώ στο δεύτερο έλαβε χώρα μια πολύ ενδιαφέρουσα σειρά ομιλιών πάνω στα ιστορικά γεγονότα του Μάη του 1936  με τη δολοφονία του Τάσου Τούση κατά την απεργία της 9^ης Μαΐου η οποία κατεστάλη βιαίως από την κυβέρνηση Ιωάννη Μεταξά. Ως γνωστόν, η δημοσίευση στον Ριζοσπάστη της φωτογραφίας της χαροκαμένης μάνας του Τούση, να οδύρεται πάνω στο άψυχο σώμα του γιου της, ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο ο οποίος  οδηγήθηκε στη συγγραφή του πασίγνωστου πλέον ποιήματος που τον ονόμασε «Επιτάφιος». Η αποδοχή της συλλογής των ποιημάτων ήταν τεράστια και πουλήθηκαν σύντομα 10.000 αντίτυπα, αριθμός εξωπραγματικός για ποιητικό έργο αν αναλογιστούμε ότι εκείνη την εποχή ακόμα και ο Κωστής Παλαμάς, που ήταν σαν πατριάρχης των ποιητών, πωλούσε μετά βίας λίγες εκατοντάδες αντίτυπα. Ωστόσο, η κυβέρνηση Μεταξά απαγόρευσε την κυκλοφορία του έργου το οποίο επανεκδόθηκε ξανά το 1956.

Οι ομιλητές ανέφεραν και ανέλυσαν πολλές πτυχές των γεγονότων και της καταγραφής του ποιήματος τονίζοντας κυρίως τα δραματικά γεγονότα της εποχής (η κυβέρνηση Ι. Μεταξά λίγους μήνες αργότερα έγινε δικτατορική) καθώς και το συνολικότερο κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο που οδήγησε τον Ρίτσο να συγγράψει τον Επιτάφιο.

Αναφέρουμε τους ομιλητές που διάνθισαν την εκδήλωση με τις περιγραφές τους και τις αναλύσεις τους:

• Βάλια Βράκα, υπεύθυνη Μουσικού Αρχείου Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας «Λίλιαν Βουδούρη»,
• Γιώργος Γαβρίλης, πρώην Αντιπεριφερειάρχης Πειραιά,
• Σμαρώ Γεωργιάδου, δημοσιογράφος,
• Αναστάσιος Γκίκας, μέλος τμήματος ιστορίας Κ.Ε. ΚΚΕ,
• Κατερίνα Νοτοπούλου Βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ,
• Γιώργος Σιακαντάρης κοινωνιολόγος - συγγραφέας.

Τη συζήτησε συντόνισε ο  Γιάννης Θεοδωρακόπουλος, δημοσιογράφος και Γενικός

Γραμματέας του Μουσείου Μίκη Θεοδωράκη  Ζάτουνας. Όπως αναμενόταν ήταν λίγο δύσκολο να κρατηθούν τα χρονικά όρια αφού όλοι οι ομιλητές είχαν να παραθέσουν κάτι ενδιαφέρον για το θέμα του φεστιβάλ και φυσικά για τον Ρίτσο και τον Μίκη. Σημειωτέον ότι αρκετοί από τους παρισταμένους θέλησαν να προσθέσουν τη δική τους πινελιά ή περιγραφή για τον Μίκη της Ζάτουνας.

Φυσικά αναφέρθηκε ότι  η μελοποίηση του Επιταφίου από τον Μίκη έγινε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 με τις δύο γνωστές  εκτελέσεις: η πρώτη με ενορχηστρωτή τον Μάνο Χατζιδάκι και ερμηνεύτρια τη Νανά Μούσχουρη και η δεύτερη με λαϊκή ορχήστρα με προεξάρχοντα τον Μανόλη Χιώτη και ερμηνευτή τον Γρηγόρη Μπιθικώτση.

Υπενθυμίζεται, όμως, ότι παρόλο που υπήρχε μια αντιπαλότητα ανάμεσα στις δύο εκδοχές της μελοποίησης, η επικράτηση της λαϊκής ήταν καταφανής στο πέρασμα των ετών αλλά κι΄ αυτό δεν έγινε εύκολα αρχικώς αφού οι κριτικές ήταν σφόδρα επικριτικές για ένα τόσο ρηξικέλευθο και πρωτοπόρο έργο. Για τη  λαϊκή έκδοση με Χιώτη-Μπιθικώτση υπήρξαν έντονες αντιδράσεις όχι μόνο από στενόμυαλους κριτικούς αλλά και από μέλη της διανόησης, ακόμα και της αριστερής, που υποστήριζαν ότι η ιερή ποίηση του Ρίτσου διασύρεται από ένα μουσικό όργανο των χασικλήδων και έναν τραγουδιστή των παρακατιανών λαϊκών κέντρων της νύχτας.

Παρ’ όλα αυτά ο  κόσμος αγκάλιασε την εκτέλεση αυτή και ο δίσκος σημείωσε, ίσως  απρόσμενα, τεράστια επιτυχία αναγκάζοντας τους επικριτές να αρχίσουν να υποχωρούν σταδιακά εμπρός στο αυξανόμενο λαϊκό κύμα αποδοχής του έργου. Ο ίδιος ο Μίκης είχε δηλώσει ότι ο δίσκος σώθηκε μόνο επειδή αγκαλιάστηκε από τη νεολαία. Έτσι για πρώτη φορά στη χώρα μας και παγκοσμίως είχαμε το εκπληκτικό φαινόμενο η υψηλή ποίηση να τραγουδιέται από πλατιά λαϊκά στρώματα.  Ο δε Μίκης με τον Χιώτη και τον Μπιθικώτση έγιναν πια πρωταγωνιστές στην κομβικής  σημασίας αλλαγή στο ελληνικό τραγούδι. Ουσιαστικά ο Επιτάφιος του Ρίτσου και του Μίκη ήταν το πάντρεμα ανάμεσα στην ελληνική λαϊκή μουσική και την ελληνική ποίηση. Αναμφιβόλως  αυτή η σύζευξη αποτέλεσε μια κοσμογονία που σηματοδότησε την είσοδο της ποίησης στον κόσμο της μουσικής δίνοντας το έναυσμα για μια σειρά μελοποίησης ποιητικών έργων.

Στο καθαρά μουσικό τμήμα της εκδήλωσης, που δεν κράτησε όσο θα θέλαμε, οι ερμηνευτές μάς έδωσαν ένα μικρό αλλά απολύτως χαρακτηριστικό δείγμα από τις μελωδίες του Μίκη.

Αρχικά ο Άγγελος Θεοδωράκης-Παπαγγελίδης απέδωσε πολύ όμορφα με τη φωνή του, της οποίας η χροιά θυμίζει έντονα τον μυθικό παππού του, την «Επιστολή» (Είμαι καλά, πολύ καλά, για εσάς το ίδιο επιθυμώ…), το «Κάποτε θα ‘ρθουν να σου πουν» και τον περίφημο «Λεβέντη».

 Και αφού ο Άγγελος μάς ζέστανε αρκετά και μας προϊδέασε για ό,τι επακολούθησε, ανέλαβε η Καλλιόπη Βέττα που απέδωσε θαυμάσια την «Όμορφη πόλη» και τρία τραγούδια από τον Επιτάφιο: «Γιε μου σπλάχνο των σπλάχνων μου» (ίσως πιο γνωστό ως Πού πέταξε τ’ αγόρι μου), «Βασίλεψες αστέρι μου» και «Μέρα Μαγιού». Έτσι μας εισήγαγε περισσότερο στο κλίμα του έργου και του θέματος του φεστιβάλ.

 Εν συνεχεία, πήρε τη σκυτάλη η Νάντια Καραγιάννη, εκ Τροπαίων Αρκαδίας ορμώμενη όπως τόνισε και η ίδια, η οποία απέδωσε με έξοχο τρόπο  τέσσερα τραγούδια: «Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου», «Μυρτιά», «Στράτα τη στράτα» και «Το τραγούδι της ξενιτιάς». Τα τρία πρώτα σε στίχους του μεγάλου Αρκάδα  (από την Ασέα) συγγραφέως, στιχουργού, ποιητή και μεταφραστή Νίκου Γκάτσου  ενώ το τέταρτο από τον Ερρίκο Θαλασσινό. Αξίζει να αναφερθεί ότι η κ. Καραγιάννη έδωσε πληροφορίες για το κάθε τραγούδι ενώ ανέφερε και την προσωπική της ιστορία από τη μακρινή δεκαετία του 1990 όταν την άκουσε ο Μίκης να τραγουδά στο κέντρο «Εννέα όγδοα» και την κάλεσε να συνεργαστούν.

Ακολούθως  η Μαργαρίτα Θεοδωράκη, κόρη του Μίκη,  τραγούδησε το «Ψηλά στης Ρωσίας τα χιόνια» από τον κύκλο τραγουδιών «Αρκαδία Ι» που συνέθεσε ο Μίκης το 1968 όταν ήταν εγκλωβισμένος στην Ζάτουνα από την χούντα. Παρεμπιπτόντως η Μαργαρίτα τόνισε ότι παρόλο που έμεινε στη Ζάτουνα μόνο 14 μήνες νιώθει Ζατουνίτισσα αφού έζησε πολλές καταστάσεις  εκεί και αγάπησε με πάθος αυτό το όμορφο χωριό της Αρκαδίας.

Για το τελευταίο μέρος του μουσικού προγράμματος είχαμε μερικές εκπλήξεις αφού ο Άλκης Κόλλιας, γεννημένος στο Καράκας της Βενεζουέλας από Έλληνες γονείς, τραγούδησε στα ισπανικά το «Σ’ αυτή τη γειτονιά» ενώ μας χάρισε και ένα ακόμα τραγούδι στα ισπανικά με τον Catriel Spingaro, νεαρό κιθαρίστα εξ Αργεντινής, που συμμετείχε. Η βραδιά έκλεισε με τους Άλκη Κόλλια και Catriel Stringaro  να τραγουδούν αποσπάσματα από το Romancero Gitano (ποίηση Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα) και το Canto General του Πάμπλο Νερούντα που είχε, βεβαίως, μελοποιήσει ο Μίκης.

Σαφέστατα αξίζουν θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους ερμηνευτές και στους μουσικούς Άλκη Κόλλια στο πιάνο, Δημήτρη Παπαγγελίδη στην κιθάρα, Μαριλίζα Παπαδούρη-Παπαγγελίδη στο τσέλο και τον Catriel Stringaro στην κιθάρα. Μας χάρισαν μια υπέροχη βραδιά που δυστυχώς ήταν πολύ σύντομη στο μουσικό τμήμα της. Ίσως θα έπρεπε να είχε δοθεί μεγαλύτερη βαρύτητα στο καλλιτεχνικό μέρος παρά το αναμφισβήτητα άκρως ενδιαφέρον θέμα συζήτησης που προηγήθηκε. Πιθανόν να έπρεπε να χωριστεί σε δύο εντελώς διακριτά μέρη η εκδήλωση για να υπάρξει περισσότερος χρόνος για τραγούδια.

Πάντως πρέπει να αποδώσουμε τα εύσημα σε όλους τους συντελεστές και διοργανωτές: τον  Δήμο Γορτυνίας,  τον Σύλλογο «οι φίλοι της Μουσικής» και, βεβαίως, το μουσείο Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας, με τον ακούραστο πρόεδρο Παρασκευά Παρασκευόπουλο, που ετοίμασαν αυτήν την εκδήλωση.

Τους ευχαριστούμε και περιμένουμε ανάλογη συνέχεια και στο μέλλον.

Δημήτρης Κονιδάρης