Μεγαλόπολη και Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση: το ζητούμενο ενός συνεκτικού χωρικού σχεδιασμού

Όταν ο σχεδιασμός ακολουθεί τις εξελίξεις αντί να τις καθοδηγεί

Η Μεγαλόπολη βρίσκεται ίσως στη σημαντικότερη καμπή της σύγχρονης ιστορίας της. Η απολιγνιτοποίηση δεν αποτελεί απλώς μια αλλαγή στο ενεργειακό μοντέλο της χώρας, αλλά μια βαθιά οικονομική, κοινωνική και χωρική μετάβαση για μια περιοχή που επί δεκαετίες στήριξε την εθνική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Για τον λόγο αυτό εντάχθηκε στις Περιοχές Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, με στόχο να αποκτήσει ένα νέο αναπτυξιακό πρότυπο που θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας, θα προσελκύσει επενδύσεις και θα διαμορφώσει ένα βιώσιμο μέλλον.

Η μετάβαση αυτή, όμως, δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε χρηματοδοτικά εργαλεία, επιδοτήσεις και ανακοινώσεις επενδύσεων. Χρειάζεται ένα σαφές χωρικό όραμα. Χρειάζεται έναν ολοκληρωμένο πολεοδομικό σχεδιασμό που να προηγείται των εξελίξεων και όχι να προσπαθεί εκ των υστέρων να τις προσαρμόσει.

Ακριβώς εδώ εντοπίζεται το μεγαλύτερο ερώτημα.

Τα τελευταία χρόνια ανακοινώνονται συνεχώς νέες επενδυτικές πρωτοβουλίες, βιομηχανικές δραστηριότητες, ενεργειακά έργα, υποδομές και δημόσιες εγκαταστάσεις που πρόκειται να εγκατασταθούν στη Μεγαλόπολη. Παράλληλα, η περιοχή καλείται να αξιοποιήσει σημαντικούς ευρωπαϊκούς πόρους για τη μετάβαση στην επόμενη ημέρα. Ωστόσο, όλα αυτά εξελίσσονται ενώ το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο βρίσκεται σήμερα ακόμη σε πολύ πρώιμο στάδιο υλοποίησης αφού δεν έχει υπογραφεί ακόμα η σχετική σύμβαση με τον ανάδοχο και δεν έχει εξασφαλιστεί τρέχουσα χρηματοδότηση για το πρόγραμμα.

Το γεγονός αυτό δημιουργεί εύλογο προβληματισμό.

Το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο δεν αποτελεί μια τυπική διοικητική διαδικασία. Είναι το βασικό εργαλείο που καθορίζει τις χρήσεις γης, τις ζώνες ανάπτυξης, τις περιοχές προστασίας, τους όρους δόμησης και συνολικά τον τρόπο με τον οποίο θα οργανωθεί ο χώρος για τις επόμενες δεκαετίες. Είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα στηριχθεί κάθε σοβαρή επένδυση αλλά και κάθε δημόσια παρέμβαση.

Στην περίπτωση της Μεγαλόπολης, η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική, καθώς η πόλη εξακολουθεί να λειτουργεί με ένα πλαίσιο χρήσεων γης που διαμορφώθηκε πριν από περίπου τέσσερις δεκαετίες. Το Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο του 1985 αποτέλεσε για την εποχή του ένα σημαντικό εργαλείο οργάνωσης του αστικού χώρου. Σήμερα, όμως, οι κοινωνικές, οικονομικές και παραγωγικές συνθήκες έχουν αλλάξει ριζικά.

Οι προκαθορισμένες χρήσεις γης εντός σχεδίου δεν ανταποκρίνονται πλέον στις σύγχρονες ανάγκες μιας πόλης που επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της μετά την απολιγνιτοποίηση. Δραστηριότητες που σήμερα θεωρούνται απαραίτητες για την ενίσχυση της τοπικής οικονομίας, την καινοτομία, την παροχή υπηρεσιών ή την εγκατάσταση νέων επιχειρήσεων συχνά συναντούν περιορισμούς, επειδή το ισχύον πολεοδομικό πλαίσιο σχεδιάστηκε για μια εντελώς διαφορετική εποχή, όταν η λειτουργία της ΔΕΗ αποτελούσε τον κυρίαρχο αναπτυξιακό άξονα της περιοχής. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται δυσχέρειες τόσο για τους επενδυτές όσο και για τους ίδιους τους κατοίκους και τους επαγγελματίες της πόλης.

Η επικαιροποίηση των χρήσεων γης δεν αποτελεί μόνο τεχνικό ή πολεοδομικό ζήτημα. Είναι αναπτυξιακή αναγκαιότητα. Η Μεγαλόπολη χρειάζεται ένα ευέλικτο και σύγχρονο πλαίσιο που θα επιτρέπει τη συνύπαρξη νέων μορφών επιχειρηματικότητας, υπηρεσιών, έρευνας, εκπαίδευσης, τουρισμού και καινοτομίας, διατηρώντας παράλληλα την ισορροπία με την κατοικία, το φυσικό περιβάλλον και την ποιότητα ζωής.

Το νέο Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο αποτελεί τη μεγάλη ευκαιρία για να αντιμετωπιστούν αυτές οι διαχρονικές αδυναμίες. Η διαδικασία δεν θα πρέπει να περιοριστεί στην απλή μεταφορά των υφιστάμενων δεδομένων σε ένα νέο θεσμικό εργαλείο. Αντίθετα, απαιτείται ουσιαστική επανεξέταση των χρήσεων γης, με βάση τις πραγματικές ανάγκες της μεταλιγνιτικής εποχής.

Η επικαιροποίηση αυτή μπορεί να επιτευχθεί μέσα από μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση των υφιστάμενων χρήσεων, τη χαρτογράφηση των νέων αναπτυξιακών αναγκών και τη διαμόρφωση ευέλικτων πολεοδομικών ζωνών που θα επιτρέπουν συμβατές δραστηριότητες χωρίς περιττές γραφειοκρατικές αγκυλώσεις. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η ουσιαστική συμμετοχή του Δήμου, του Τεχνικού Επιμελητηρίου, των επαγγελματικών και επιστημονικών φορέων, των επιχειρήσεων αλλά και των ίδιων των πολιτών. Η δημόσια διαβούλευση δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως τυπική διαδικασία, αλλά ως εργαλείο συνδιαμόρφωσης ενός σχεδίου που θα υπηρετεί τις πραγματικές ανάγκες της περιοχής για τις επόμενες δεκαετίες.

Σε μια περιοχή όπως η Μεγαλόπολη, όπου η οικονομία αλλάζει ριζικά, ο χωρικός σχεδιασμός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ποιες επενδύσεις επιθυμούμε. Πρέπει να γνωρίζουμε πού μπορούν να χωροθετηθούν, πώς συνδέονται με τις υπάρχουσες υποδομές, ποια είναι η σχέση τους με το φυσικό περιβάλλον, τη γεωργική γη, τους οικισμούς και τις υπόλοιπες παραγωγικές δραστηριότητες.

Η Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση δεν είναι μόνο οικονομική πολιτική. Είναι και πολιτική οργάνωσης του χώρου.

Είναι επομένως εύλογο να αναρωτηθεί κανείς εάν ο σημερινός ρυθμός εκπόνησης των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων ανταποκρίνεται στις ανάγκες των περιοχών μετάβασης. Πρόσφατα δημοσιεύματα ανέδειξαν ότι σε μεγάλο αριθμό δήμων της χώρας οι σχετικές μελέτες παραμένουν ακόμη στα αρχικά στάδια, παρά το γεγονός ότι οι προθεσμίες του προγράμματος είναι ιδιαίτερα πιεστικές. Η εικόνα αυτή δεν αφορά αποκλειστικά τη Μεγαλόπολη, αλλά αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα εδώ, καθώς πρόκειται για μια περιοχή στην οποία οι αλλαγές εξελίσσονται ταχύτατα.

Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο οι καθυστερήσεις.

Ο πραγματικός κίνδυνος είναι να δημιουργηθούν τετελεσμένα πριν ολοκληρωθεί ο συνολικός σχεδιασμός. Όταν σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται αποσπασματικά, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος ο πολεοδομικός σχεδιασμός να περιοριστεί τελικά στον ρόλο της προσαρμογής στις ήδη ειλημμένες αποφάσεις, αντί να αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές θα σχεδιάζονται.

Ένας ολοκληρωμένος χωρικός σχεδιασμός δεν λειτουργεί ανασταλτικά απέναντι στην ανάπτυξη. Αντίθετα, δημιουργεί ασφάλεια για τους επενδυτές, σαφείς κανόνες για τους πολίτες και σταθερότητα για τη δημόσια διοίκηση. Περιορίζει τις συγκρούσεις χρήσεων γης, μειώνει τις αβεβαιότητες στις αδειοδοτήσεις και προστατεύει το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον.

Η εμπειρία έχει δείξει ότι οι περιοχές που αναπτύσσονται με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό προσελκύουν ευκολότερα σοβαρές επενδύσεις και δημιουργούν καλύτερες συνθήκες ζωής για τους κατοίκους τους.

Η Μεγαλόπολη διαθέτει σήμερα μια μοναδική ευκαιρία. Οι διαθέσιμοι πόροι, οι δημόσιες πολιτικές και το αυξημένο επενδυτικό ενδιαφέρον μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία μιας νέας αναπτυξιακής πορείας. Για να συμβεί όμως αυτό, απαιτείται η σύνδεση όλων αυτών των πρωτοβουλιών με έναν σύγχρονο, συνεκτικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο χωρικό σχεδιασμό.

Η επιτυχία της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης δεν θα κριθεί μόνο από το ύψος των χρηματοδοτήσεων ή από τον αριθμό των επενδύσεων που θα ανακοινωθούν. Θα κριθεί από το αν η Μεγαλόπολη θα αποκτήσει ένα σύγχρονο χωρικό μοντέλο ανάπτυξης, με επικαιροποιημένες χρήσεις γης, σαφείς κανόνες και ένα πολεοδομικό πλαίσιο που θα διευκολύνει – και δεν θα ανακόπτει – την επόμενη ημέρα της περιοχής.

Η περιοχή δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει αυτή την ευκαιρία.

Σήμερα περισσότερο από ποτέ απαιτείται οι δημόσιες πολιτικές να αποκτήσουν συνοχή. Ο πολεοδομικός σχεδιασμός δεν πρέπει να ακολουθεί τις εξελίξεις· πρέπει να τις προβλέπει, να τις οργανώνει και να τις κατευθύνει.

Αυτό είναι, ίσως, το σημαντικότερο στοίχημα της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης στη Μεγαλόπολη. Δεν αρκεί να αλλάξει η οικονομία της περιοχής. Πρέπει να σχεδιαστεί με σαφήνεια και ο χώρος μέσα στον οποίο αυτή η νέα οικονομία θα αναπτυχθεί. Μόνο τότε η μετάβαση θα είναι πραγματικά δίκαιη, βιώσιμη και αποτελεσματική για τις επόμενες γενιές.

Ιωάννης Αποστολόπουλος

Πολιτικός Μηχανικός Π.Ε.