Ρέκβιεμ για την Γορτυνία

Πριν δύο εβδομάδες επισκέφτηκα τα Λαγκάδια για να φωτογραφίσω το εκπληκτικό πετρόκτιστο κτίριο του -ανενεργού- Γυμνασίου του -πρώην κωμόπολης- νυν χωριού. Παρά το γεγονός ότι είχε χιονίσει την προηγούμενη μέρα κι η Γορτυνία βρισκόταν -θεωρητικά- στην περίοδο τουριστικής αιχμής της ο κόσμος ήταν ελάχιστος. Κυριαρχούσε η εγκατάλειψη, η μιζέρια, η απογοήτευση. Πόσο με στεναχώρησαν ο άδειος αυτός δρόμος, τα θλιμμένα εκείνα αριστουργήματα της πέτρας που κατέρρεαν αδειανά, το παρατημένο εκείνο σχολείο που είδε όνειρα κι έρωτες να γεννιούνται και να πεθαίνουν και τώρα υποφέρει κλειστό τα δάκρυα των παλιών του μαθητών τα καλοκαίρια που επιστρέφουν.

Η Γορτυνία είναι αδιαμφισβήτητα μία από τις πιο ενδιαφέρουσες κι ωραίες περιοχές της Ευρώπης. Είναι όμως κι από τις πιο αποτυχημένες. Η απογραφή του 1940 κατέγραψε 47.908 κατοίκους στην τότε Επαρχία Γορτυνίας. Η απογραφή του 2021 απαρίθμησε μόλις 7.915 κατοίκους στον σύγχρονο Δήμο Γορτυνίας. Ο αριθμός μόνιμων κατοίκων είναι στην πραγματικότητα αρκετά μικρότερος αφού στην Γορτυνία, όπως και σε άλλες δημογραφικά κατεστραμμένες περιοχές της χώρας, επικρατεί η μάλλον ενοχλητική συνήθεια να απογράφονται κάτοικοι των αστικών κέντρων στα χωριά τους για λόγους τοπικού πατριωτισμού ή επίτευξης μεγαλύτερης χρηματοδότησης. Μέσα σε 81 χρόνια η Γορτυνία -το κέντρο του Μοριά- έχασε το 84% του πληθυσμού της. Την περίοδο αυτή λιγοστές υπήρξαν οι περιοχές του πλανήτη που να έχασαν περισσότερους κατοίκους αναλογικά από την Γορτυνία. Το συμπέρασμα είναι λοιπόν ότι η Γορτυνία δεν πεθαίνει, έχει ήδη πεθάνει, τουλάχιστον όπως την γνώριζαν οι παλιότεροι.

Η συμβατική άποψη που έχει επικρατήσει να επαναλαμβάνεται σαν ευαγγέλιο στα χωριά της Γορτυνίας, και στις συνοικίες της Αθήνας, είναι πώς η Γορτυνία, όπως κι όλες οι ορεινές περιοχές, είναι «καταδικασμένη» επειδή είναι ορεινή περιοχή και δεν βρίσκεται πάνω στην θάλασσα. Παρά το γεγονός ότι η εξήγηση τούτη δεν βασίζεται σε κάποια επιχειρηματολογία που να ακολουθεί τους νόμους της λογικής φαίνεται να είναι αρκετή για να πείθει τους κατοίκους κι ετεροδημότες της περιοχής ότι η μόνη λύση είναι η φυγή μέσω του διορισμού σε δημόσιες υπηρεσίες της Αθήνας ή της Τρίπολης. Στην πραγματικότητα ένα μεγάλο ποσοστό της δυτικής Γορτυνίας -στα σύνορα με την Ηλεία- είναι πεδινό ή ημιορεινό κι αρκετά εύφορο, ενώ η ορεινή Γορτυνία περιλαμβάνει μερικά από τα ομορφότερα χωριά της Ελλάδας και το φοβερό Μαίναλο. Ο δρόμος που συνδέει τους κυριότερους οικισμούς της ορεινής Γορτυνίας με την Τρίπολη είναι καλύτερος απ’ αυτόν που συνδέει τους οικισμούς της πεδινής Γορτυνίας με τον Πύργο. Το να χρησιμοποιείται κατά συνέπεια ως δικαιολογία για την αναπτυξιακή υστέρηση της Γορτυνίας το γεγονός ότι αποτελεί ορεινή περιοχή -σαν να πρόκειται για τα Άγραφα όπου η πρωτεύουσα του δήμου δεν είχε ασφαλτοστρωμένο δρόμο μέχρι πέρσι- μόνο γελοίο μπορεί να θεωρηθεί. Εξάλλου υπάρχουν πολλές περιοχές του πλανήτη που παρά την ορεινότητα τους ανήκουν στις πιο ανεπτυγμένες του πλανήτη: οι Άλπεις, η Χώρα των Βάσκων, η Ιαπωνία, η Βρετανική Κολομβία, η Νέα Ζηλανδία.

Η αποτυχία της Γορτυνίας δεν είναι αποτέλεσμα της γεωγραφίας, των Τούρκων ή του Θεού, αλλά των πολιτικών του Ελληνικού κράτους, της τοπικής αυτοδιοίκησης κι, αναπόφευκτα, των επιλογών των κατοίκων της. Ήταν το Ελληνικό κράτος που επέλεξε να συγκεντρώσει κάθε οικονομική δραστηριότητα γύρω από τον νομό Αττικής. Ήταν η τοπική αυτοδιοίκηση της Γορτυνίας που αμέλησε να αναπτύξει ουσιαστικά κι έγκαιρα -πριν ερημωθεί η περιοχή- τον τουρισμό υψηλής αξίας κι αρκέστηκε στο να μοιράζει ρουσφέτια. Ήταν οι κάτοικοι που επέλεξαν να ψηφίσουν ανθρώπους που δεν νοιάστηκαν για τον τόπο, και θεώρησαν την μετανάστευση καλύτερη επιλογή από την παραμονή.

Η Γορτυνία έχει τεράστιες δυνατότητες. Η Δημητσάνα, η Στεμνίτσα, τα Λαγκάδια, η Βυτίνα αποτελούν ήδη μερικούς από τους ωραιότερους και μεγαλύτερους παραδοσιακούς οικισμούς στην Ελλάδα. Αλλά κι άλλοι οικισμοί, λιγότερο γνωστοί, όπως το Βαλτεσινίκο, η Κοντοβάζαινα, η Ζάτουνα, τα Τρόπαια, η Δήμητρα, η Αλωνίσταινα και το Χρυσοβίτσι παρουσιάζουν τεράστιο ενδιαφέρον. Ακόμη τα μοναστήρια, το δάσος του Μαινάλου, τα μονοπάτια, τα ποτάμια, η λίμνη του Λάδωνα, η τέχνης της αργυροχρυσοχοΐας της Στεμνίτσας, η τέχνη της λιθοξοοίας των Λαγκαδίων, το ελαιόλαδο ποικιλίας Νεμουτιάνα, η ιστορία της Ελληνικής επανάστασης, μπορούν να προσελκύσουν και να κρατήσουν τους επισκέπτες στην περιοχή όχι για ένα «ρομαντικό Σ/Κ» αλλά για μία ολόκληρη εβδομάδα. Ακόμη οι παραπάνω παράγοντες θα μπορούσαν να προσελκύσουν ανθρώπους που δουλεύουν εξ αποστάσεως και επιθυμούν να ζήσουν μόνιμα σε έναν όμορφο και προικισμένο τόπο. Η Γορτυνία είναι αυτή την στιγμή σαν ένα χωράφι γεμάτο πέτρες που προσπαθούμε να το οργώσουμε με φρεζάκι, αντί με τρακτέρ και άροτρο. Θέληση, όραμα, λεβεντιά κι άνθρωποι απαιτούνται. Ούτε η παράκαμψη των Λαγκαδίων, ούτε επιδόματα, ούτε ρουσφέτια, ούτε διορισμοί στην Αθήνα.

Πρωτίστως, για να δημιουργηθεί μία νέα δημιουργική κι αισιόδοξη Γορτυνία απαλλαγμένη από τα λάθη και τις αμαρτίες του παρελθόντος, πρέπει τα νέα παιδιά της να σπουδάσουν, να γυρίσουν τον κόσμο, να επιστρέψουν στον τόπο τους και να καινοτομήσουν. Τα παιδιά των αγροτών και των κτηνοτρόφων ας γίνουν αγρότες και κτηνοτρόφοι, αλλά να σπουδάσουν σε γεωργική ή γεωπονική σχολή και να μάθουν πώς δουλεύουν οι Ολλανδοί κτηνοτρόφοι κι οι Ισπανοί αγρότες. Τα παιδιά των ξενοδόχων ας γίνουν ξενοδόχοι αλλά να σπουδάσουν σε τουριστική σχολή, να μάθουν ξένες γλώσσες και να ταξιδέψουν να δουν πώς δουλεύει ο ορεινός τουρισμός στην Ιταλία ή στην Αυστρία. Τα παιδιά των ταβερνιάρηδων ας γίνουν ταβερνιάρηδες αλλά να σπουδάσουν σε σχολή μαγείρων και να ταξιδέψουν στην Γαλλία ή στην Αγγλία να μάθουν από πρώτο χέρι τι σημαίνει καλή μαγειρική. Η Γορτυνία δεν έχει κανέναν λόγο να στέλνει τα νέα της παιδιά μετανάστες στην Αθήνα, οι οικογένειες της δεν έχουν κανέναν λόγο να χωρίζονται κι η Ελλάδα έχει κανέναν λόγο να είναι η Γορτυνία πτωχιά κι εξαθλιωμένη, αλλά αντιθέτως την συμφέρει να είναι πλούσια κι ευημερούσα. Ναι, δεν είναι εύκολο να ζήσει κανείς σε μία ορεινή περιοχή, και πόσο μάλλον να δουλέψει και να καινοτομήσει. Όμως δεν ήταν εύκολο ούτε για τους προγόνους των σημερινών Γορτύνιων που πάλεψαν με την γη, την πέτρα και τους Τούρκους για να φτιάξουν τους σημερινούς οικισμούς που τόσο θαυμάζουμε. Ίσα-ίσα που η δυσκολία κάνει την ζωή άξια να την ζει κανείς.  

Όπως έλεγε κι ο Σπινόζα: «Όλα τα εξαιρετικά πράγματα είναι όσο δύσκολο όσο είναι και σπάνια».

Ο Φίλιππος Παπαδημητρίου είναι επαγγελματίας ελαιοπαραγωγός, φοιτητής νομικής και πρόεδρος της ΑΜΚΕ Το Χαμόγελο του Χωριού.